Wat is een blackout precies
Een alcoholblackout is niet hetzelfde als 'flauwvallen'. Tijdens een blackout ben je gewoon wakker, kun je praten, lopen, beslissingen nemen — alleen wordt het niet opgeslagen in je geheugen. De volgende ochtend mis je een blok tijd. Soms een uur, soms de hele avond. Niet 'verdrongen'; er is gewoon niets opgenomen.
De technische verklaring zit in de hippocampus, het hersengebied dat korte herinneringen omzet in langetermijngeheugen. Bij een bloedalcoholgehalte rond de 0,3% (een fors stijgend niveau, vaak bij stevig en snel doordrinken) wordt de werking van de hippocampus tijdelijk grotendeels uitgeschakeld. Glutamaat, een stof die nodig is om informatie vast te leggen, wordt geblokkeerd. Wat je dan doet, leef je wel — maar je legt het niet vast.
De rest van je hersenen werkt grotendeels door. Daarom kun je rond gesprekken voeren, naar huis fietsen of een sleutel in een slot krijgen. Voor de mensen om je heen lijk je 'er nog te zijn'. Maar de opname-knop staat uit.
Twee soorten blackouts
In de literatuur worden twee vormen onderscheiden. Een 'fragmentair' blackout: je herinnert je flarden, en met cues van anderen komen er stukjes terug. Dat is de mildere vorm en komt het vaakst voor. Daarnaast is er 'en bloc' geheugenverlies: een aaneengesloten blok waar simpelweg niets meer van terugkomt, ook niet met hints van anderen. Dat is het zwaardere type.
Wat een blackout uitlokt is niet 'hoeveelheid op de avond' maar 'hoe snel het bloedalcoholgehalte stijgt'. Op de lege maag een paar shots achter elkaar, of bier-met-likeur in korte tijd, geeft veel hogere kans op blackout dan een vergelijkbaar totaal verdeeld over uren met eten erbij. Ook combinatie met slaapmedicatie of andere kalmerende middelen verhoogt het risico aanzienlijk.
Vrouwen zijn door fysiologie (zie alcohol en vrouwen) bij hetzelfde aantal glazen sneller op het risiconiveau. Datzelfde geldt voor jongeren met minder ervaring, en voor ouderen door veranderde lichaamssamenstelling.
Wat blackouts met je hersenen doen
Een enkele blackout veroorzaakt waarschijnlijk geen blijvende schade. Maar herhaling is een ander verhaal. De hippocampus, in tegenstelling tot andere delen van het brein, bouwt niet veel tolerantie voor alcohol op. Wat 'wennen' aan alcohol heet, gebeurt vooral in andere systemen — niet in het gebied dat je geheugen aanlegt. Iemand die regelmatig blackouts heeft, doet zijn hippocampus iedere keer opnieuw een vergelijkbare hit.
Op langere termijn kan herhaaldelijk zwaar drinken leiden tot meetbaar geheugenverlies, verminderde concentratie en — bij langdurig forse consumptie — Korsakov-syndroom, een ernstige vorm van geheugenstoornis. Die laatste is de extreem zware kant van het spectrum, niet wat iemand met af en toe een uitspatting overkomt. Maar het bestaat, en het is bij beroepsgroepen in de verslavingszorg een herkenbare uitkomst van decennia drinken.
Voor het brein als geheel geldt: schade is gedeeltelijk omkeerbaar als je mindert of stopt. Beeldvorming laat zien dat veel van de tijdelijke veranderingen na maanden zonder of met fors verminderd gebruik deels herstellen. Hoe meer tijd, hoe meer herstel. Zie ook wat alcohol doet met je brein.
Wanneer is het een signaal
Een eenmalige blackout op een uitzonderlijke avond zegt iets over de hoeveelheid en het tempo van die avond. Vervelend, niet meteen alarm. Het wordt anders zodra blackouts vaker voorkomen: een paar keer per jaar, soms maandelijks, soms 'gewoon af en toe'. Dan past het patroon van 'incident' niet meer; dan zit er een gewoonte van doordrinken onder die signalen geeft.
Een tweede aanwijzing: gebagatelliseerde reactie. 'Iedereen heeft die wel eens.' 'Het was gezellig.' 'Ik had niet zo veel gegeten.' Op zich kloppen die verklaringen, maar als ze regelmatig terugkomen, vertellen ze ook iets over hoe normaal blackouts zijn geworden. Zie ook hoe gewoonte ongemerkt verslaving wordt — blackouts horen vaak in die verschuiving thuis.
Wie merkt dat er regelmatig gaten zitten in zijn avond, kan beginnen bij een eerlijke telling van de avond zelf (hoeveel, hoe snel, met of zonder eten) en bij een aantal alcoholvrije weken om het lichaam te resetten. Lukt dat niet zonder grimmig gevecht, of zijn er andere signalen (ben ik verslaafd aan alcohol?), dan is een gesprek met de huisarts of een verslavingszorginstelling de logische volgende stap.